Cahit Sıtkı Tarancı ve Orhan Veli Kanık

     Cahit Sıtkı ve Orhan Veli bağlı oldukları farklı şiir zihniyetleriyle, şiire kattıkları yorumlarıyla ve bunların yansıması olan şiirleriyle Türk edebiyatına yön vermiştir. Farklı akımların temsilcisi olan bu iki şair, hayatlarının bir bölümünde ortak bir kümede buluşmuş ve benzer tarz şiirler de yazmıştır. Fakat şüphesiz onları bugün farklı kılan ve Türk edebiyatında kendilerine birer köşe edinmelerini sağlayan esas şey farklılıklarını konuşturdukları şiirleridir.

     Cahit Sıtkı Tarancı, romantizm ile sembolizme bağlı kalmış ve bu doğrultuda şiirler yazmıştır. Hececi sembolizmin en önemli temsilcilerinden biri olmuştur. Onun şiir anlayışında Baudelaire vardır. Baudelaire’nin etkisinde kaldığını söylemek mümkündür. Şiirle olan ilişkisini Baudelaire’den önce ve sonra diye ikiye ayıran şair, tema noktasında ondan ayrılmış ancak söyleyiş noktasında etkilenmiştir. Tarancı, şiirlerini hece ölçüsü kullanarak dörtlükler halinde yazmış ve Fransız şiirinden gelen biçimselliği benimseyerek biçim mükemmelliğine önem vermiştir. Şiirde biçime verdiği önemi net olarak kavramak adına şairin en meşhur şiiri olan Otuz Beş Yaş şiirine bakılabilir. Şiir toplam 35 mısradan oluşmaktadır. Bu ayrıntı Cahit Sıtkı’nın şiiri ilmek ilmek dokuduğunu ve biçimi iyi bir şekilde planladığını göstermektedir. Şairin bu şiiri kaleme alırken 35 yaşında olduğu da dikkate değer detaylardan biridir. Şiirde biçime böylesine önem veren Cahit Sıtkı’ya Orhan Veli, Dedikodu şiirindeki gibi, “Geç bunları anam babam.” demiş ve arkadaşının aksine bambaşka bir şiir anlayışıyla şiir yazmıştır. Öyle ki başlattığı bu hareket, Türk edebiyatında tam anlamıyla bir devrim niteliği taşımaktadır.

     Orhan Veli Kanık, 1940’lı yıllarda liseden arkadaşları Melih Cevdet ve Oktay Rifat ile beraber Garip akımını başlatmıştır. Bu akımın kurucusu olmasının yanında en önemli temsilcisidir. Garip hareketi Türk şiirinde bir zihniyet değişimi olarak tarihteki yerini almıştır. Sürrealizm ve Dadaizm’in etkisinde kalan şair, bu etkinin sınırlı olduğunu açıklamış ve söz konusu akımların kuralsızlığından etkilendiğini belirtmiştir. Cahit Sıtkı’nın sıkı sıkıya bağlandığı biçimselliği yok sayan Orhan Veli şiirlerini serbest bir dille yazmıştır. Hece ve aruz ölçülerini reddetmiş, şiirde söz sanatları kullanmaya gerek duymamıştır. Kafiyeyi de ilkel olarak nitelemiştir. Şairliğine bakıldığında bir arayışta olduğu ve bu arayışın da yenilik olduğunu görmek mümkündür. O, eski tarz şiirin karşısında olmuştur. Bu karşıtlığını Misafir isimli şiirinde de hissettirmiştir. “Dün fena sıkıldım akşama kadar.” dizesinden hareketle şair bu şiirinde sıkıldığını ve ne yapsa da bu sıkkınlığının geçmediğini kendine has üslubuyla anlatmaktadır. Aslında sıkıldığı yaşadığı dönemdeki şiir anlayışıdır. Şiirine isim olan misafir de dönemin edebiyatına misafir olan kendisidir. “Yazı yazacak oldum, sarmadı.” dizesi de yine bu anlayışın onu yazmak için teşvik etmediğini göstermektedir. Şiirin en önemli dizesi, “Bir şarkıyı başka makamla söyledim.” dizesidir. Bu dize onun kuralsız ve biçim endişesi taşımayan şiirlerinin habercisidir.

    Cahit Sıtkı Tarancı ve Orhan Veli Kanık şiirlerinde işledikleri temalarla birbirlerinden ayrılmaktadır. Baudelaire’nin şiir yaşantısında çok önemli bir yeri olduğunu vurgulayan Cahit Sıtkı, onun ön planda isyanı tuttuğu şiirlerinin aksine ölüm ve yaşama sevinci tezadını şiirlerinde tema edinmiştir. Genellikle bireysel konularda şiirler yazmıştır. Cahit Sıtkı’nın şiirleri hissettiklerinin kulak çınlatacak çığlıklarıdır. Onun şiirlerinde duygu ön plandadır. Onun şiirleri kendi ifadesiyle bir çığlıktır.

Anne sana kim dedi yavrunu doğurmayı?

Sanki karnında fazla yaramazlık mı ettim?

Sende istemiyordum ne tacı ne sarayı;

Karnında yaşıyordum, kâfiydi saadetim.

Anne Ne Yaptın? isimli şiirinin ilk dörtlüğü onun bir çığlığıdır. Özellikle ilk dizede bunu görmek mümkündür. Şairin en çok kullandığı tema olan ölüm bu şiirde de kendini hiç doğmak istemeyecek kadar hissettirmektedir. Bu şiir aynı zamanda şairin yaşama sevinci ve ölüm temalı şiirleriyle yan yana getirildiğinde tezada uygun düşecek bir şiirdir.

Otuz Beş Yaş şiirinde de şairin ölüm temasına rastlanmaktadır. Şair henüz 35 yaşında, yol dediği ömrün yarısına geldiğini düşünen bir kimlikle çıkmaktadır okurun karşısına.

Şakaklarıma kar mı yağdı ne var?

Benim mi Allah’ım bu çizgili yüz?

Ya gözler altındaki mor halkalar?

Neden böyle düşman görünürsünüz;

Yıllar yılı dost bildiğim aynalar?

Şiirin bu bentinde de şair saçlarına ak düştüğünü, yüzünün kırıştığını, aynaya bakarken kendinden rahatsızlık duyduğunu kısacası yaşlandığını hissettiğini aktarmaktadır. Tüm bu dizeler bir araya geldiğinde şair adım adım ölüme yaklaştığını söylemektedir.

Cahit Sıtkı ile Orhan Veli tema konusunda da birbirlerinden ayrılmaktadır. Şiirlerinde aşk, tabiat, yaşam ve ölüm gibi temaları işleyen Tarancı’ya karşı Orhan Veli bağlı olduğu Garip akımının bünyesinde çok daha farklı temalar işlemiş ve farklı şiirler yazmıştır. Kullanmayı reddettiği biçimsel özellikler kullanacağı teknik olanakları azaltsa da o bunu lehine çevirmiş ve şiirde yeni alanlar oluşturarak edebiyatta yeni kapılar aramıştır. Yalın bir dili benimseyen Kanık, şiir dilini halk diline hatta sokağa ve alt kültür denebilecek seviyeye yaklaştırmıştır. Orhan Veli şairaneliğin ve duygusallığın şiirin temelini oluşturmasına karşı çıkmıştır. Anlamı açık ve akılla kavranabilir bir şiir vücuda getirmiştir. Şiirlerinde bireysel konuların yanında toplumsal konulara da dikkat çekmiştir. O sadece bireysel konuları ele almamış, o güne kadar pek yazılmamış halktan kimseleri ve kelimeleri şiirine yansıtmıştır. Orhan Veli için yaşadığı gibi yazmış demek yanlış olmaz.

Hiçbir şeyden çekmedi dünyada

Nasırdan çektiği kadar;

Hatta çirkin yaratıldığından bile

O kadar müteessir değildi;

Kundurası vurmadığı zamanlarda

Anmazdı ama Allah’ın adını

Günahkâr da sayılmazdı.

Yazık oldu Süleyman Efendi’ye.

En bilinen şiirlerinden biri olan Kitabe-i Seng-i Mezar isimli şiiri onun yeni biçimli ilk şiirlerindendir. Şiirin ismi ve içeriği Orhan Veli’nin şiir anlayışını ve şiir temasını oldukça iyi yansıtmaktadır. Mezar taşı yazısı anlamına gelen Kitabe-i Seng-i Mezar eski dönemlerde vefat eden devlet büyüklerinin ardından yazılmaktaydı. Buna karşın Orhan Veli, Süleyman Efendi adında halktan, sıradan birini anlatmıştır. Böylece sıradan insanların da değerli olduğu mesajını vermiştir. İkinci dizede geçen nasır kelimesi de onun şiir dilini sokak diline yaklaştırdığının bir kanıtıdır. Seçilen Süleyman ismi de anlamlıdır. Bâkî’nin Kanuni Sultan Süleyman için yazdığı terkib-i bente bir göndermedir. Orhan Veli’nin şiirlerinde espri, alay ve nüktelere sıklıkla rastlanabilir. Bununla beraber çeşitli göndermelerle de şiirini süsleyen Orhan Veli bu şiirinin ilk dizelerinde çirkinliğinden yakınan Ahmet Haşim’e bir gönderme yapmış, bunun çok da büyütülecek bir şey olmadığını vurgulamıştır. 

     Garip hareketinin ortaya çıkmasının ardından Cahit Sıtkı Tarancı şiirde biçimin önemini savunmasına rağmen serbest teknikte şiirler yazmıştır. Desem ki şiiri buna bir örnektir. Orhan Veli’yi tanımasıyla onun etkisi altında kaldığına yönelik söylemleri reddeden Tarancı, Ziya’ya Mektuplar’da bu konuya değinmiş ve Orhan Veli’nin etkisinde kaldığından değil, kendisinin de önceden denemiş olduğundan bahsetmiştir. Buna karşın Orhan Veli’nin de şairliğinin ilk yıllarında eski tarz, Saf Şiir ve Öz Şiir anlayışlarında hece ölçüsüyle şiirler yazdığı bilinmektedir.

     Cahit Sıtkı Tarancı ve Orhan Veli Kanık kısa ömürlerine çok şey sığdırmış ve Türk edebiyatının saygı duyulası çınarları haline gelmişlerdir. Onların birbirinden farklı şiir anlayışları, Türk şiirine geniş alanlar kazandırmış ve miraslarını sundukları toplumu kendilerine hayran bırakmışlardır. Onlar bir toplum dayatması olan “Bir ipte iki cambaz oynamaz.” tezini çürütmüş ve aynı ipin birden fazla cambazı olabileceğini göstermişlerdir.

Agâh Ensar Can

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.