Denizin Çağırışı Romanında Modernist Unsurlar

Kemal Bilbaşar’ın ilk romanı olma özelliğini taşıyan “Denizin Çağrışı”, modernist çizgide kaleme alınmış bir romandır. Sonraki romanlarında farklı bir üslûp yakalayan Bilbaşar bu romanında zayıf karakterli, hayata karşısında başarısız olmuş bir öğretmeni ele alır. Birçok araştırmacı tarafından edebiyatımızdaki psikolojik anlamda yabancılaşmanın ilk örneği olarak kabul edilen roman, öğretmen karakterinin ruhsal dünyasını ele alan bir psikolojik tahlil romanı olma özelliğini taşır.

Romanda kendisi çocuk yaştayken denize atlayıp intihar etmiş bir babası olan öğretmenin başından geçenler anlatılır. Öğretmenin babası görünürde hiçbir sorunu olmadığı hâlde denize atlayarak canına kıymıştır. Öğretmene ve kardeşlerine anneleri bakmış, kadın çocuklarıyla tek başına ilgilenmek zorunda kalmıştır. Bu babanın bilinen bir karanlık korkusu vardır, baba karanlıktan çok çekinir. Aynı korku oğluna da geçmiştir. Öğretmen bir gün annesini de kaybeder. Kahraman bu bakımdan kötü ve olumsuz bir çocukluk geçirmiştir. Roman öğretmenin çocukluğundaki bu anılara değinmesiyle başlar. Babanın ekonomik ya da bireysel bir sorunu olmamasına rağmen intihar etmesi dikkat çekicidir. İntihar, psikolojik romanlarda önemli bir yer tutar. Her intiharın arkasında bir mesaj gizlidir. Öğretmenin hayat boyu zayıf, hastalıklı bir karakteri olmasında babasının intihar etmesinin bir rolü vardır. Babanın intiharla son bulan hayatı oğlunun kaderinde de belirleyici olacaktır.

Çocukluğundaki anılarında da karanlıktan korktuğunu belirten öğretmen, bir kasabada beş yıl çalıştıktan sonra buraya adeta sığamamaya başlar. Yaşadığı sıkıntı ile kasabadaki doktora giden öğretmen, doktorun önerisiyle buradan gitmeye karar verir. Yeni durağı İzmir’dir. Buraya bir gece vakti varan öğretmen, önce karanlık korkusuyla ne yapacağını bilemese de sonra bir otele yerleşir. Oteldekilere kendini çok önemli bir gazeteci, zengin bir adam gibi tanıtır. Otelde kaldığı sırada sarışın, güzel bir kadına rastlar. Kadını küçükken annesinin anlattığı masallardaki sarı saçlı bir prenses gibi görür, ondan çok etkilenir. Kadını yıllardır aradığı sevgili olarak hayal eder. Öğretmen bu kadına bir çiçek takdim etmeye gider ancak kadın onu kendisine gönderilmiş hediyeyi ulaştıran bir hademe sanarak ona çok kaba davranır. Bu durum öğretmeni çok üzer.

Bu otelden ayrılan öğretmen eski okul arkadaşı Hamit’in vasıtasıyla bir ailenin kiraya verdikleri bir odaya yerleşir. Ailenin on altı yaşında Zehra adlı bir genç kızları vardır. Mahalleli genç bir kızın yaşadığı eve erkek bir kiracının yerleşmesini kınayarak sürekli aile ve öğretmen hakkında dedikodu ederler. Aile ve öğretmen mahalledekiler tarafından ahlâksız olmakla suçlanırlar. Bu söylentilerden etkilenen öğretmen Zehra’ya karşı birtakım hisler beslemeye başlar. Zehra da öğretmene karşı boş değildir. Daha sonra öğretmen ve Zehra ailenin de rızasıyla nişanlanırlar. Ancak bu birliktelik öğretmene huzur vermez. Zehra ona ne kadar yakınlaşırsa yakınlaşsın öğretmen ona aynı karşılığı veremez. Zehra ve annesi ile onarın yoğun ısrarı sonucu çok korktuğu karanlık bir ortama, “sinemaya” gider. Burada daha fazla kalamayarak orayı terk ettiğinde Zehra’yı sahiden sevmediğini anlar.

Bu hadiseden sonra öğretmen sokakta Mahmut adlı yoksul bir adamla tanışır. Adamın güzel ve sarışın bir kız kardeşi vardır. Adalet isimli bu kadından etkilenen öğretmen hayallerindeki sarı saçlı kadına ulaşmanın sevinciyle varını yoğunu bu kadına harcar. Ancak kadın aslında düşmüş bir kadındır ve tek derdi öğretmenin parasını yemektir. Elindeki avucundaki tüm parayı bu kadın için harcayan öğretmen en sonunda tütün işçiliğine girmek zorunda kalır. Artık elinde hiçbir şeyi kalmayan öğretmen gitgide bir çıkmaza doğru sürüklenir. Bir gün tıpkı babası gibi denize atlayarak intihar eder. Aşkta bile umduğunu bulamamak bu zayıf karakterli öğretmeni hayatına son vermeye iter.

Roman sıralanan bu olayları doğrudan kronolojik bir şekilde ele almaz. Başkahraman öğretmen sık sık çocukluğunu, babasını, annesini anar. Geriye dönüş tekniği ile öğretmenin kişiliğinde büyük bir başkalaşmaya etki eden çocukluk yılları üzerinde durulur. Kahraman köşeye sıkıştığı, daraldığı, korktuğu anlarda annesini hatırlar. Annenin anıldığı bu sahneler, romandaki en olumlu sahnelerdir. Kahramanın sonunun babası gibi intiharla bitmesi de dikkat çekicidir. Ancak hayata tutunamayan, toplumla uyumsuz yapıda bir karakter olan öğretmenin intihar etmesi şaşırtıcı değildir. Modernist romanlarda hayat karşısında başarısız karakterlerin intihar ettiğini görürüz.

Romanda asıl kahraman olan öğretmenin adına yer verilmez. Hikâyesini okuduğumuz kahraman öğretmenin adı gizlenmiştir. Bu yazarın bilinçli bir seçimidir. Çocukluğundan başlayarak hayatı anlatılan öğretmen hisleri ve ruhsal dünyasıyla ön plana çıkmaktadır. İşte bu bağlamda yazar “iç monolog” tekniğine yer vermiştir. Bilbaşar iç monolog tekniğini öğretmen karakteri üzerinden başarıyla kullanarak modernist roman çizgisinde kalır. Öğretmenin iç dünyası böylece çıplak bir şekilde okura sunulur. Öğretmenin bilinçaltı romanda “somut” bir unsur gibidir.

Babası gibi karanlıktan öğretmen yerleşmekte de sıkıntılar yaşayan biridir. Bulunduğu yere ait olmakta zorluk çeker. Hayatın hareketli akışının bir parçası olamaz. Bu onu doğru kararlar vermekten alıkoyar. Önce toplum baskısıyla Zehra’ya âşık olur, sonra sarı saçları dolayısıyla hemen gönlüğünü kaptırdığı düşmüş bir hayat kadınına her şeyini kaptırır. Tüm bunlar onun üzerinde daha kötü etkiler yaparak onu korkularının esiri olmuş, alkole sığınan zavallı bir adam hâline getirir. Artık herkese hatta kendine bile yabancılaşmış bu öğretmenin intihardan başka bir çaresi kalmayacaktır.

Roman bilinçaltının üstünde durarak yalnızlaşmış bireyi ele alması, bunu yaparken iç monolog tekniğini kullanması, olayları geriye dönüş tekniği ile sunması, karakterin sonu intiharla biten korkularla dolu psikolojik yapısını ele alması bakımından modernist bir romandır.

Aslı Ünlü

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.