Döngüsel Zamanın Ortasında: Beş Vakit

Anadolu’nun bir köyünü anlatırken ezanı kullanmamak olabilir mi? Anadolu insanı için vakit, beşe ayrılır: Sabah, öğle, ikindi, akşam ve yatsı.

Reha Erdem’in yazıp yönettiği, 2006 yapımı film Beş Vakit onun en önemli filmlerinden biridir. Reha Erdem imzalı bu yapımda zaman ve doğa kavramları ön plana çıkmaktadır. Zaten zaman filmin adına bile tesir etmiştir. Film dini vakti temsil eden beş vaktin üzerine kuruludur. Bu beş vaktin bir köy içerisinde nasıl geçtiğini, yaşantının nasıl ilerlediğini anlatmaktadır. Filmin geçtiği mekân oldukça önemlidir. Köy adeta Reha Erdem’in kendine has kurduğu bir laboratuvardır. Köydeki evlerde televizyon görülmemektedir. Kahvedeki televizyon da hep kapalıdır. Köyün dış dünyayla iletişimi kesilmiştir adeta. Bunun yanında okul da hikâyede önemli bir noktadadır ancak eğitici yönüyle değildir. Okulun çocuklar üzerindeki tek etkisi doğa ile ilgili bilgilerdir. Zamandan sonra doğa da önemli bir semboldür çocuklar için.

Film 12-13 yaşındaki çocukların içinde bulunduğu ataerkil, baskıcı, ayrımcı ve şiddetçi ailelerin arasındaki yaşantısını anlatmaktadır. Ana karakter Ömer babasını öldürmek isteyecek raddeye gelmiştir. Ömer’in babası imamdır fakat rahatsız olduğu için ezanı Yakup’un babası okumaktadır. Filmin giriş sahnesinde Ömer pencereye arkası dönük bir şekilde oturmaktayken sırtına ağacın gölgesi vurmaktadır. Buna babasının öksürük sesi de eşlik etmektedir. Bu Ömer’in üstündeki yoğun baba otoritesini sembolize etmektedir. Babası hasta olsa da ezan okunacak, filmin zaman akışı devam edecektir. Burada Yakup’un babasını çağırmaya giden Ömer, arkadaşı Yakup’tan, “Boşuna sevinme, nasılsa iyileşir.” sözünü işitir. Buradan Ömer’in babasına olan tavrını anlamak mümkündür. Bu sahnede okunan yatsı ezanıyla Beş Vakit başlamış olur.

Film üç karakter, üç çocuk üzerinden gitmektedir: Ömer, Yakup ve Yıldız.

Köyün içerisinde bu üç çocuk ön plana çıkıyor ve bunlar yaşadıkları her kırılmanın ardından doğayla birleştiklerinde fotoğraf gibi sahneler karşımıza çıkıyor. Doğaya kaçış ve doğayla bir bütünleşmedir bu sahneler.

Filmde bu üçlüyü aile baskısının içinde görürken aynı zamanda içlerinde bir baba-oğul, anne-kız çatışması yaşadıklarını da izleriz. Bu çatışma açıdan baktığımızda filmin, Freud’un Oedipus ve Elektra komplekslerini işlediğini görürüz. Ömer ve Yakup’un babalarını sevmemeleri ve en çok da Yıldız’ın annesini sevmemesinin nedeni bu komplekslere bağlanabilir. Çocuklar, itildikleri sistem, yaşadıkları ortam,  cinsiyetleri, yaşları ne gerektiriyorsa ona göre davranmalarına, ona göre yaşamalarına yöneliktir. Aksini yaptıklarında cezalandırılmaktadırlar.

Filmdeki karakterlerin yaptıkları iş ile kişilik özellikleri bağdaşmaktadır. Yıldız’ın babası ile amcasının yaptığı duvarlarda da buna rastlamak mümkündür. Duvar filmdeki sembolik unsurlardan biridir. Babasının yaptığı duvar kurallara uygun ve düzgündür. Amcasının yaptığı duvar ise disiplinsiz yapısından hareketle forma uygun değildir.

Filmde yapılmış başka bir simgeleştirme de Yakup’un babasının atı dövdüğünü gören Yakup’un dedesinin çocuğunu dövdüğü sahnede gerçekleşir.  Yakup’un dedesinin oğlunu, Yakup’un babasını, dövmesi üzerine Yakup’un babası oradan uzaklaşır. Dedesi ise Yakup’a babasını çağırmasını söyler. Yakup’un babasının çağırdığı sahnede baba; boynu eğik, perişan ve ağlamaklı bir haldedir. Onun arkasında eğik bir ağaç vardır. Bu ağaç babayla bütünleşir onun temsilidir. Bu sahnede Yakup ise babasının karşısında dik durmaktadır ve babasına acımaktadır. Yakup’un arkasında da dik duran küçük bir ağaç vardır. Bu ağaç da Yakup ile özdeşleşir. Sahnenin devamında ise Yakup ağlayan babasını yalnız bırakır.

Tekrar Ömer’e ve onun babasını öldürme isteğine dönecek olursak, bunun karşılaştığı tavırdan kaynaklandığını söylemek de mümkündür. Ömer’in babası burada iktidarı ve gücü, geleneksel otoriteyi sembolize etmektedir. Fakat burada Ömer’in annesiyle de iyi bir ilişkisi olmadığını görüyoruz. Dolayısıyla babasını öldürerek annesine kavuşmayı değil, doğaya kavuştuğunu söyleyebiliriz. Ömer’in babası onun bir birey olmasını kendi gibi davranmasını engellemiştir. Onu sürekli eleştirmiş, yazılarını, ödevlerini beğenmeyerek suçlamıştır. Ömer’in ödev yapma sahnesinde de görürüz bu çatışmayı. Ömer’in yazısı düzensiz ve bozuktur.  Bu nedenle de babasından azar işitir. Çünkü yazının cinsel kimliği erkek otoriteyi simgeler ve Ömer de tepkisini bu şekilde ifade eder. Ömer ödevini bitirip dişil olan doğaya kaçmak istemektedir.

Filmdeki toplumun genel olarak büyük çocuğu ezip küçük çocuğu daha çok sevdiğini görmek mümkündür. Ömer’in babası da küçük olanı daha çok sevmektedir. Duvar sembolü Ömer ve babasının ilişkisinde bir kez daha ortaya çıkmaktadır. Evin duvarları ruh halini sembolize etmektedir. Yemek esnasında rahatsızlık duyup masadan kalkan Ömer’in arkasındaki duvarın çatlak olduğu dikkatlerden kaçmaz. O çatlaklık Ömer’in ruhunun çatlaklığını simgeler. Ömer’in babasını öldürme isteği, kendi bireyliğine, toplumsallaşmasına kavuşmasını sembolize etmektedir.

Yönetmen, babanın çocukları arasındaki yapmış olduğu ayrımları da bize göstermektedir.

Ailesi olmayan çoban çocuğu ağaçtan fıstık kopardı diye döven adam ihtiyarlar heyetine “Ne güzel çocuğa babalık yaptım işte!” demesi ile şiddetin normal bir durummuş gibi algılandığının yanında bir babalık göstergesi olduğunu ifade etmektedir.

Köyde vakit bir döngü şeklindedir ve yönetmen bu beş vakti tersten vererek zamanın bir çember olduğunu ve insanlar arasındaki ilişkinin hep aynı şekilde kaldığını ifade etmek istemiş olabilir.

Agâh Ensar Can

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.