Kuralsızlığın Manifestosu: Dadaizm

Tarihin gördüğü en kanlı savaşlardan ilkini oluşturan 1. Dünya Savaşı, yarattığı yıkım ve katliamlarla büyük bir buhranı da beraberinde getirmiştir. Savaş başladıktan iki yıl sonra savaş karşıtı bir grup genç toplanmış ve Dadaizm akımının kurallarını ilan etmiştir. Anlamsız harflerden oluşturulan “dada” kelimesinin Fransızcadaki karşılığı “oyuncak tahta at”tır. Güzellik ve estetik gibi algıları yok sayan akım, burjuvanın getirdiği kirli, pis ve berbat sonuçları protesto etmiştir. Edebiyatta, sanatta ve dünyada var olan diğer her şeyde bir anlam aramanın manasızlığı üzerinde durmuş, uyumsuzluktan ahenkli bir uyum yaratmıştır. Dil ve biçimde yenilikler üretmiş, düzene ve o güne değin kabul görmüş her türlü tekniğe cephe almıştır. Akım etkisini yitirmeye başladığında Dadaist sanatçılar, sürrealizme yönelmiştir. Akımın kurucusu ve öncüsü olarak kabul edilen Tristan Tzara, bu düşünce sisteminin adını, sözlüğü açıp rastgele önüne düşen “dada” sözcüğüne sempati duyarak koymuştur. Savaşı protesto etmek için toplanan Avrupalı sanatçıların bu hareketi, ilerleyen zamanlarda Amerika’ya da sıçramıştır. Edebiyat ve resim alanında istedikleri sarsıntıyı yakalamaya başlayan Dadaistler, kendi dönemlerinde bir çığır açmış ve yarattıkları sanat ürünleriyle adlarından uzun yıllar söz ettirmişlerdir. “De Litterature” isimli dergiyi çıkarıp içerisinde birçok Dadaist şairlerin şiirlerine yer vermişlerdir. Kuralsızlığı kural haline getiren akım, akla hiçbir önem atfetmemiş; hiçlik, absürtlük ve anlamsızlığı ön plana çıkarmıştır.

   Sanatı Sanat İle Yok Etmek

   Büyük bir karşıtlık manifestosu yaratmayı hedefleyen Dadaist sanatçılar hali hazırda bulunan sanat eserleri ve imkânlarıyla istediklerini yansıtamadıklarını düşünmüşlerdir. Bu yüzden sil baştan kendi sanatlarını kendi istedikleri biçimde yaratmışlardır. Bu yenilikçi tarzın en güzel örneğini heykeltıraş Marcel Duchamp’ın pisuardan ibaret olan “Çeşme’si” teşkil etmektedir. Sanata gereksiz yüceltmelerin fazla geldiğini savunurlarken bir yandan da akımın sonunu sürrealizme bir miras bırakıp, pop-artın oluşmasında öncülük etmişlerdir. Dadaist sanatçılar, bilinçsiz bir şekilde hayalle ruhun kontrol edilemeyen boyutlarına kadar ilerleyip sanatı bile ortadan kaldırmayı düşünmüşlerdir. Yok etmeyi düşündükleri sanata, farklı ve yenilikçi birçok eser kazandırarak aslında onu dönüştürmüşlerdir. Karamsarlıkları ve isyanları ürettiklerine yansımış, yetişecek yeni nesil sanatseverlere ilham kaynağı olmuşlardır.

   Tristan Tzara akımın temel nitelikleriyle yazdığı “Dada Şarkısı” başlıklı eserinde, Dadaizm’in en iyi örneğini vermiştir: “Bir dadacının şarkısı, yüreği dadayla dolu, fazlaca yordu motoru, yüreği dadayla dolu. Asansör bir kral taşıyordu; ağır, çıtkırıldım, özerk ayrıca. Kırsın mı sana sağ kolunu, yollasın mı Roma’daki Papa’ya?”. Ünlü ressam Salvador Dali günümüzde her ne kadar sürrealist olarak nitelendirilse de sanatının ilk eserlerini Dadaizm akımından etkilenerek ortaya koymuştur. “Belleğin Azmi yani Eriyen Saatler” ve Haşlanmış Fasulyeli Yumuşak Yapı” tabloları Sürrealizm ve Kübizm’in yanı sıra Dadaist öğeleri de barındırmıştır. Bir diğer edebiyatçı Ezra Pound’un da kaleme aldığı mısraları: “Gidin şarkılarım, yalnıza ve tatminsize, asabı bozulana, sözleşmeyle köleleşenlere, küçümsemelerimi götürün. Zulmedenlere, serin bir suyun dalgası olarak gidin, zalimlere nefretimi iletin!” cümleleri de yine akımın isyanla dolu haykırışını açıkça ifade etmiştir.

   Yerli Edebiyatta Dadaistler

   Türk Edebiyatında, dünyada gelişen Fütürizm, Sürrealizm ve Dadaizm gibi akımları takip ederek şiirler yazan en ünlü isim Ercümend Behzat Lav’dır. Yerli edebiyattaki geleneği ve alışılmışlığı yıkmış, anti-şiir kavramını uygulamıştır. Biçimsel ve anlamsal geleneği yıkan şair, toplumun yerleşik değerlerine başkaldırmıştır. “Prologia” şiiri bu görüşünü dile getirdiği bir eser olmuştur. “Belki birkaç ahbap, kelime kule netameli, çiz yazma çiz. Kaçın taklitten her türlü, sakala inci diz iğneyle kuyu kaz. Bunlar nece belki akıllıca şeyler, belki delice, biçim dikenli geometri, Kurtul…”.

   İlginçlikler, sıra dışılık ve serbest edebiyat denilince aklımıza gelen diğer edebiyatçılar ise kendi usullerine “Garip” diyen üç şairden oluşmuştur. Sırasıyla Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday’ın içerisinde yer aldığı Garipçiler, alışılmışlıkların dışına çıkıp şüphe duygusunu uyandırmayı hedefleyen şiarlarıyla hem eleştirilerin hem de övgülerin kaynağı olmuşlardır. Ölçüleri reddetmeleri, biçimsel ve teknik özellikleri yok saymaları, ironiye önem verip kuralsızlığı benimsemeleri onların Dadaizm’den ne kadar etkilendiğini göstermiştir.

Orhan Veli’den:

“Hitler amca! Bir gün bize de buyur. Kâkülünle bıyıklarını, anneme göstereyim. Karşılık olarak ben de sana, mutfaktaki dolaptan aşırıp tereyağı veririm. Askerlerine yedirirsin.”

Melih Cevdet’ten:

“Ada vapuru yandan çarklı, bayraklar donanmış cafcaflı. Simitçi kahveci gazozcu. Şinanay da şinanay! Müslümanı, Yahudisi, Urumu; İsporcusu, İhtiyarı, Veremi… Kiminin saçı uçar, kiminin eteği. Şinanay da şinanay!”

Oktay Rifat’tan:

“Ağzımın tadı yoksa hasta gibiysem, boğazımda düğümleniyorsa lokma, buluttan nem kapıyorsam vara yoğa, alınıyorsam, geçimsiz ve işkilli, yüzüm öfkeden karaya çalıyorsa, denize bile iştahsız bakıyorsam, hep bu boyu devrilesi bozuk düzen, bu darağacı suratlı toplum!”

Bonus

MFÖ’ nün “SUDE” isimli eserini Dadaist edebiyat ışığında dinleyebilirsiniz. “Day Dahi Ya Hum, Nurunda Nurunda Nurunda Nurunda, Hiya Hiya, Ha Bu Ya Da Feste Sebaha, Ha Bu Ya Da Feste Sebaha, Dasdisdos, Sude Sude Su, Sude Sude Su!” olarak ilerleyen şarkı uyumsuzluğun ahengini ortaya koymakta ustalaşmıştır.

Şimal Yanpınar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.