Saatleri Ayarlama Enstitüsü Romanında Tutunamama Teması

Saatleri Ayarlama Enstitüsü tutunamama temasının işlendiği bir eserdir. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın yazdığı romanda Hayri İrdal karakteri karşımıza çıkmaktadır. Tutunamayışıyla, hayalleriyle ve düşüşleriyle Fahim Bey’i andırmaktadır. Hayri İrdal benliğini tamamlayamamış, kendinden uzaklaşmış, kendine yabancılaşmış biridir. Hayri İrdal kendini şu sözlerle ifade etmiştir: “Ben insanların en naçizi ve mânasızı, karımın, vaktiyle enstitümüzün kurulmasından evvel hakkımda kullandığı dille, en sünepesi.”

Bunalımlı bir kişi olan Hayri İrdal da yaşadığı hayatta dikiş tutturamayan, hayata tutunamayan karakterlerdendir. Çevresinin etkisinde bir yaşam sürmüş ve onların benliklerine bürünmüştür. Bir ömür içinde birkaç bedenin ömrünü yaşamıştır adeta. Çevresindeki insanların düşüncelerini, fikirlerini benimsemiş ve onlar gibi hareket etmiş, böyle yaptıkça da kendinden bir hayli uzaklaşmıştır. Öyle ki Lütfullah, Nuri Efendi ve Abdüsselam Bey’in kimliklerini yaşamıştır. Onları kendine bir maske yapmış ve onlar gibi dolaşmış ama maskenin altında kendi benliği olduğunu unutmuştur. Hayri İrdal yaşadığı hayattan memnun değildir. Mutlu değildir. Hayatını değiştirmek istese de bu gücü kendinde bulamaz. Aslında en çok ihtiyaç duyduğu şey kendi olmaktır. Birçok bünyeyi taşır içinde. Bu kısım romanda şöyle geçmektedir: “Hayri Beyfendi, Bizim Hayri, sizin Hayri, dalgın Hayri… Ne kadar çok Hayri var. N’olur birkaçını yolda eksek. Herkes gibi ben bir de tek insan, kendim olsam.”

Parçalara bölünmüş bir benlik içinde sıkışıp kalan Hayri İrdal biçare olarak tanımlamaktadır kendisini. Yetersiz, eksik, zavallı birini görmektedir kendisinde. Romanın kilit karakterlerinden biri olan Halit Ayarcı, Hayri İrdal’ı şu şekilde tanımlamıştır: “Siz harbe girmeden dağılmış bir orduya benziyorsunuz.” Bu; hayata karşı güçsüz düşen, tutunamayan ve çaresiz bir şekilde mutsuzluğu göğüsleyen Hayri İrdal’ı net bir şekilde açıklamaktadır. Bir yerden sonra kafayı yeme noktasına gelen Hayri İrdal, Doktor Ramiz’e başvurur. Doktor Ramiz’in İrdal için söyledikleri hem İrdal’ın karakteristik özelliklerini hem de romanın temasını bir kez daha ortaya koymaktadır: “Başkaları seni olduğu gibi görüyor, sen kendini göremiyorsun!” Yeteneklerinin farkında olmadığını, kendine olan güvenini kaybettiğini ve bu yüzden yaptığı her harekette bir kusur aradığını, kendisine haksızlık yaptığını söyleyen Doktor Ramiz’in bu söylediklerinde büyük bir ironi vardır çünkü Hayri İrdal kendi benliğini değil, başkalarının benliğini yaşamaktadır.

Doktor Ramiz’in arkadaşı olan Halit Ayarcı, Hayri İrdal’ın hayatında dönüm noktası olur. Kendisinde bir değişim başlatan İrdal, Ayarcı’yı tanımasıyla hayatını ondan önce ve sonra diye ikiye ayırır. Halit Ayarcı, İrdal’dan farklıdır. Özgüvenli, zengin ve aklı başında biridir.

Romanın en dikkat çekici detaylarından biri de kıyafet ile insan karakteri arasında kurulan bağdır. Tanpınar kıyafetleri insanların birer parçası olarak görmüş ve benliklerini etkilediğini ifade etmiştir. Bu noktada da Fahim Bey ve Biz yine kendini hatırlatmaktadır. “İyi bir terzinin bize giydirdiği esvaplar yalnız vücudumuza geçmiş ve onun şeklini tadil etmiş sayılamaz. Onlar elbette maneviyatımıza da geçer ve tabiatımıza, ahlakımıza da tesirleri olması tabiidir. Onlar, görünüşe bakan insanların gözleri karşısında şeklimizi değiştirmekle talihimizi de değiştirir.”

Tanpınar ve Abdülhak Şinasi benzer düşünceyi eserlerinde dile getirmiştir. Bu kısım bir kez daha Hayri İrdal ve Fahim Bey’in benzer yanını ortaya koymuştur.

Saatleri Ayarlama Enstitüsü romanında kıyafetin benlikte bıraktığı etkiyi Halit Ayarcı’nın Hayri İrdal’a hediye ettiği kıyafette net bir şekilde görmek mümkündür. İrdal kendi sözleriyle bu kıyafeti sırtına geçirdiği gibi tüm varlığının değiştiğini söylemiştir. Sanki Ayarcı’nın almış olduğu kıyafet onun mizacından izler taşımaktaydı ve İrdal bu kıyafeti giydiğinde onun tüm bu cesareti, gücü kendisine aşılanmıştı. Halit Ayarcı daha sonra geçirdiği bir trafik kazasında hayatını kaybetti. Hayri İrdal’ın hayatına etki eden ve ona hediye ettiği kıyafetle mizacını miras bırakan Ayarcı romanın önemli bir karakteridir.

Hayri İrdal hayata başkalarının gözlerinden bakan biri olmuş ve asla kendi olamamıştır. Çelişkilerle dolu ömründe tutunmak için bulduğu dallar bile başkalarına aittir. Ahmet Hamdi Tanpınar imzalı Saatleri Ayarlama Enstitüsü tam manasıyla bir tutunamama romanıdır.

Agâh Ensar Can

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.